W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich. Eric Berne

Są książki psychologiczne, po których czujesz się mądrzejsza/mądrzejszy. A są takie, po których czujesz się mądrzejsza/mądrzejszy i jednocześnie masz ochotę wysłać je połowie znajomych z dopiskiem: „TY. MUSISZ. TO. ZOBACZYĆ.”

W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich jest dokładnie taką książką.

I najlepsze jest to, że ona potrafi być komiczna. Nie dlatego, że problemy ludzi są śmieszne, tylko dlatego, że Eric Bernez chirurgiczną precyzją wyłapuje nasze dialogi, zagrywki i powtarzalne schematy. Czytasz i myślisz: „Nie no… to jest dokładnie moja ciotka / mój szef / mój były / ja w gorszy dzień.” A potem parskasz śmiechem, bo nagle widzisz to jak scenkę z sitcomu.

To książka o relacjach, ale też o tym, jak my (często nieświadomie) robimy z rozmowy… małą grę. I jak te gry dają chwilową korzyść (np. poczucie racji, uwagę, kontrolę), ale długofalowo zabierają bliskość.

Dlaczego ta książka bawi tak mocno

Bo jest w niej coś bezczelnie prawdziwego: ludzie naprawdę mówią te rzeczy. Naprawdę tak się ustawiają. Naprawdę potrafią kręcić rozmowę tak, żeby:

• wyjść na ofiarę,

• udowodnić, że „ja mam gorzej”,

• zmusić Cię do ratowania,

• wygrać moralnie,

• albo mieć ostatnie słowo.

I to jest śmieszne… dopóki nie zorientujesz się, że te mechanizmy potrafią rozkręcić konflikty, niszczyć związki i zabierać energię. Wtedy śmiech zamienia się w: „Okej, to ja już nie chcę tak żyć.”

O co chodzi z „grami” w relacjach

„Gra” u Berne’a to nie planszówka i nie manipulacja na poziomie „zły człowiek”. To raczej powtarzalny scenariusz rozmowy, w którym:

• na wierzchu dzieje się jedno,

• a pod spodem idzie drugi komunikat,

• i na końcu ktoś dostaje „wypłatę”: rację, uwagę, ulgę, przewagę, usprawiedliwienie.

Brzmi prosto? Tak. I dlatego działa: zaczynasz rozpoznawać, kiedy rozmowa przestaje być rozmową, a zaczyna być rolą.

Najbardziej rozpoznawalne gry: „Zobacz, co mi zrobiłeś”, „Tak, ale…” i spółka

To jest ten moment, kiedy czytelnik ma mini-olśnienia co kilka stron. Bo nagle widzisz schematy typu:

• ktoś przychodzi po „radę”, ale na każdą odpowiedź reaguje: „tak, ale…” (czyli wcale nie chce rozwiązania — chce scenariusza),

• ktoś prowokuje, a potem oburza się, że „jak możesz tak mówić” (czyli potrzebuje moralnej przewagi),

• ktoś robi chaos, a potem prosi Cię, żebyś go uratowała/uratował (czyli odpala rolę ratownika i ofiary).

To jest zabawne, bo znajome. I genialne, bo w końcu masz nazwę na coś, co wcześniej było tylko „znowu ta sama jazda”.

Co daje analiza transakcyjna w codziennym życiu

Ta książka uczy jednej, potężnej rzeczy: słyszeć, z jakiego miejsca ludzie mówią.
Czasem rozmawia dorosły z dorosłym. A czasem:

• ktoś wchodzi w „dziecko” (emocje, bunt, zależność),

• ktoś wchodzi w „rodzica” (ocenianie, pouczanie, kontrola),

• i dopiero teraz zaczynasz rozumieć, dlaczego dyskusja o zmywarce potrafi brzmieć jak dramat o „szacunku i niewdzięczności”.

To daje ogromny luz. Bo przestajesz brać wszystko dosłownie. I przestajesz odpowiadać automatem.

Jak przestać grać i zacząć rozmawiać normalnie

Najbardziej praktyczny wniosek z tej książki jest taki: kiedy widzisz, że odpala się gra, możesz zrobić jeden z trzech ruchów:

1. Złapać pauzę (zamiast wchodzić w emocjonalną spiralę)

2. Zadać pytanie o intencję: „Chcesz rozwiązania czy chcesz, żebym tylko wysłuchał/a?”

3. Wrócić do konkretu: „Co dokładnie ustalamy?” / „Jaki jest następny krok?”

To są proste rzeczy, ale one potrafią „wyłączyć” gry, bo gra żyje z chaosu i niedomówień.

Dla kogo to jest must-read i dlaczego chce się wracać

• dla osób, które kochają psychologię w wersji „z życia”,

• dla tych, którzy chcą mniej dramatów i mniej wciągania w cudze emocje,

• dla par, które kłócą się o drobiazgi, a pod spodem idzie wojna o uznanie,

• dla ludzi pracujących z innymi (zespoły, klienci) — bo to jest podręcznik do czytania sytuacji.

I tak: to jest książka, przy której można się uśmiać jak nigdy. Bo kiedy zaczynasz widzieć gry, to nagle część codziennych spięć robi się… przewidywalna. A przewidywalność daje wolność: możesz przestać w to wchodzić.